ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ (Center & State Govt)
ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವು 'ಸಂಯುಕ್ತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ' (Federal System) ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಇದನ್ನು "ಶಾಂತಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ, ತುರ್ತುಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೀಕೃತ" ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.
ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ನೋಡಬಹುದು:
1. ಶಾಸನೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳು (Legislative Relations)
ಯಾರು ಯಾವ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಕಾನೂನು ಮಾಡಬಹುದು? (Article 245 to 255). ಸಂವಿಧಾನದ 7ನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ (7th Schedule) ಅಧಿಕಾರ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಎ. ಕೇಂದ್ರ ಪಟ್ಟಿ (Union List) - 100 ವಿಷಯಗಳು
ಕೇವಲ ಸಂಸತ್ತು ಮಾತ್ರ ಕಾನೂನು ಮಾಡಬಲ್ಲದು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹತ್ವದ ವಿಷಯಗಳು.
- ರಕ್ಷಣೆ (Defence)
- ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರ
- ರೈಲ್ವೆ, ವಿಮಾನಯಾನ, ಬಂದರು
- ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ವಿಮೆ, ಕರೆನ್ಸಿ
- ಅಣುಶಕ್ತಿ
- ಜನಗಣತಿ (Census)
- ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ (ಕೃಷಿ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ)
ಬಿ. ರಾಜ್ಯ ಪಟ್ಟಿ (State List) - 61 ವಿಷಯಗಳು
ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಮಾತ್ರ ಕಾನೂನು ಮಾಡಬಲ್ಲದು. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮಹತ್ವದ ವಿಷಯಗಳು.
- ಪೊಲೀಸ್ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ
- ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ
- ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯ
- ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರ (ಪಂಚಾಯತ್)
- ಭೂಮಿ (Land)
- ಮದ್ಯಪಾನ (Liquor)
- ಮೀನುಗಾರಿಕೆ
ಸಿ. ಸಮವರ್ತಿ ಪಟ್ಟಿ (Concurrent List) - 52 ವಿಷಯಗಳು
ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಇಬ್ಬರೂ ಕಾನೂನು ಮಾಡಬಹುದು. ಸಂಘರ್ಷ ಬಂದರೆ ಕೇಂದ್ರದ ಕಾನೂನು ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ.
- ಶಿಕ್ಷಣ (Education)
- ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ
- ವಿವಾಹ, ವಿಚ್ಛೇದನ, ದತ್ತು
- ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಕಾನೂನು (IPC)
- ವಿದ್ಯುತ್
- ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಲ್ಯಾಣ
ಶೇಷಾಧಿಕಾರ (Residuary Powers)
ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ಹೊಸ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ (ಉದಾ: ಸೈಬರ್ ಕಾನೂನು) ಕಾನೂನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕಿದೆ.
2. ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಂಬಂಧಗಳು (Administrative Relations)
ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುವಾಗ ಕೇಂದ್ರದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು (Article 256 to 263).
- ನಿರ್ದೇಶನ: ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಬಹುದು (ಉದಾ: ರೈಲ್ವೆ ರಕ್ಷಣೆ, ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆ ಪ್ರಚಾರ).
- ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸೇವೆಗಳು (AIS): ಐಎಎಸ್ (IAS), ಐಪಿಎಸ್ (IPS) ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ನೇಮಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವರು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕೇಂದ್ರದ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿ.
- ರಾಜ್ಯಪಾಲರು: ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಕೇಂದ್ರದ ಏಜೆಂಟ್ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.
3. ಹಣಕಾಸು ಸಂಬಂಧಗಳು (Financial Relations)
ರಾಜ್ಯಗಳು ಹಣಕಾಸಿಗಾಗಿ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ.
- ತೆರಿಗೆ ಹಂಚಿಕೆ: ಕೇಂದ್ರ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ತೆರಿಗೆಯಲ್ಲಿ (Income Tax, GST) ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಪಾಲು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗ (Finance Commission) ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. (ಪ್ರಸ್ತುತ 41%).
- ಅನುದಾನ (Grants): ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ಅಥವಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ (Article 275).
- ಜಿಎಸ್ಟಿ (GST): ಪರೋಕ್ಷ ತೆರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ (CGST + SGST).
ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ (Emergency)
ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಘೋಷಣೆಯಾದಾಗ (Article 352, 356), ರಾಜ್ಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೂ ಕಾನೂನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ರಾಜ್ಯಗಳ ಅಧಿಕಾರ ಮೊಟಕುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.