ವಿಷಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ

ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಶಾಸಕಾಂಗ (Parliament & Legislature)

ಭಾರತವು ಬ್ರಿಟನ್ ಮಾದರಿಯ 'ಸಂಸದೀಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ' (Parliamentary Democracy) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ದೇಶದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಾಸನ ಸಭೆ.

ಸಂವಿಧಾನದ 79ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸಂಸತ್ತು ಮೂರು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ:

  1. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ (President)
  2. ಲೋಕಸಭೆ (House of the People)
  3. ರಾಜ್ಯಸಭೆ (Council of States)

1. ಲೋಕಸಭೆ (Lok Sabha) - ಕೆಳಮನೆ

ಇದು ಜನರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಸದನ. ಸರ್ಕಾರ ರಚನೆಯಾಗುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ಬಹುಮತದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ.

  • ಗರಿಷ್ಠ ಸದಸ್ಯ ಬಲ: 552 (ಪ್ರಸ್ತುತ 543 ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರು).
  • ಚುನಾವಣೆ: 18 ವರ್ಷ ತುಂಬಿದ ನಾಗರಿಕರು ನೇರವಾಗಿ ಮತ ಹಾಕಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (Universal Adult Franchise).
  • ಅವಧಿ: 5 ವರ್ಷ. (ಬಹುಮತ ಕಳೆದುಕೊಂಡರೆ ಅದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ವಿಸರ್ಜನೆ ಆಗಬಹುದು).
  • ಅರ್ಹತೆ: ಕನಿಷ್ಠ 25 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿರಬೇಕು.
  • ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು: ಸ್ಪೀಕರ್ (ಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷರು). ಇವರನ್ನು ಸದಸ್ಯರೇ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಲೋಕಸಭೆಯ ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರಗಳು

  • ಹಣಕಾಸು ಮಸೂದೆ (Money Bill): ಇದನ್ನು ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮಂಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ. ರಾಜ್ಯಸಭೆಗೆ ಇದನ್ನು ತಡೆಯುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ.
  • ಅವಿಶ್ವಾಸ ನಿರ್ಣಯ (No-Confidence Motion): ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಉರುಳಿಸಲು ಅವಿಶ್ವಾಸ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮಂಡಿಸಬಹುದು.

2. ರಾಜ್ಯಸಭೆ (Rajya Sabha) - ಮೇಲ್ಮನೆ

ಇದು ರಾಜ್ಯಗಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಸದನ.

  • ಗರಿಷ್ಠ ಸದಸ್ಯ ಬಲ: 250 (238 ಚುನಾಯಿತ + 12 ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತ).
  • ಚುನಾವಣೆ: ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಶಾಸಕರು (MLAs) ಇವರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (ಪರೋಕ್ಷ ಚುನಾವಣೆ).
  • ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ: ಕಲೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ವಿಜ್ಞಾನ, ಸಮಾಜ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ 12 ಜನರನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
  • ಅವಧಿ: ಇದು ಕಾಯಂ ಸದನ (Permanent House). ವಿಸರ್ಜನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸದಸ್ಯರ ಅವಧಿ 6 ವರ್ಷ. ಪ್ರತಿ 2 ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ 1/3 ರಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರು ನಿವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.
  • ಅರ್ಹತೆ: ಕನಿಷ್ಠ 30 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿರಬೇಕು.
  • ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು: ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು (Vice-President) ಪದನಿಮಿತ್ತ ಸಭಾಪತಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ರಾಜ್ಯಸಭೆಯ ವಿಶೇಷ ಅಧಿಕಾರಗಳು

  • ರಾಜ್ಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಕಾನೂನು ಮಾಡಲು ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುವ ನಿರ್ಣಯ ಪಾಸು ಮಾಡಬಹುದು (Article 249).
  • ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಸೇವೆಗಳನ್ನು (All India Services - IAS, IPS) ಹೊಸದಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಬಹುದು (Article 312).

3. ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗ (State Legislature)

ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನು ಮಾಡುವ ಸಂಸ್ಥೆ.

ವಿಧಾನಸಭೆ (Vidhan Sabha)

  • ಲೋಕಸಭೆಯಂತೆಯೇ ನೇರ ಚುನಾವಣೆ.
  • ಅವಧಿ 5 ವರ್ಷ.
  • ಕನಿಷ್ಠ ವಯಸ್ಸು 25.
  • ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸಚಿವರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರರು.

ವಿಧಾನ ಪರಿಷತ್ತು (Vidhan Parishad)

  • ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಂತೆ ಮೇಲ್ಮನೆ.
  • ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಇದಿಲ್ಲ. ಕರ್ನಾಟಕ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಯುಪಿ, ಬಿಹಾರ, ಆಂಧ್ರ, ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ.
  • ಸದಸ್ಯರ ಆಯ್ಕೆ:
    • 1/3 ಶಾಸಕರಿಂದ.
    • 1/3 ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ (ಪಂಚಾಯತ್).
    • 1/12 ಶಿಕ್ಷಕರಿಂದ.
    • 1/12 ಪದವೀಧರರಿಂದ.
    • 1/6 ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಂದ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ.

ಸಂಸತ್ತಿನ ಅಧಿವೇಶನಗಳು (Sessions)

ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಅಧಿವೇಶನ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಕನಿಷ್ಠ ಎರಡು ಬಾರಿಯಾದರೂ ಅಧಿವೇಶನ ನಡೆಯಲೇಬೇಕು (6 ತಿಂಗಳ ಅಂತರ ಮೀರಬಾರದು). ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 3 ಅಧಿವೇಶನ ನಡೆಯುತ್ತವೆ:

  1. ಬಜೆಟ್ ಅಧಿವೇಶನ (Budget Session): ಫೆಬ್ರವರಿ - ಮೇ (ಅತ್ಯಂತ ದೀರ್ಘ).
  2. ಮುಂಗಾರು ಅಧಿವೇಶನ (Monsoon Session): ಜುಲೈ - ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್.
  3. ಚಳಿಗಾಲದ ಅಧಿವೇಶನ (Winter Session): ನವೆಂಬರ್ - ಡಿಸೆಂಬರ್.

ಪ್ರಮುಖ ಪದಗಳು

  • ಕೋರಂ (Quorum): ಸದನ ನಡೆಯಲು ಕನಿಷ್ಠ 1/10 ರಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರು ಹಾಜರಿರಬೇಕು.
  • ಶೂನ್ಯ ವೇಳೆ (Zero Hour): ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ಅವಧಿಯ ನಂತರ, ಪೂರ್ವ ಸೂಚನೆ ಇಲ್ಲದೆ ತುರ್ತು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುವ ಸಮಯ.
  • ವಿಪ್ (Whip): ಪಕ್ಷದ ಆದೇಶದಂತೆ ಮತ ಹಾಕಲು ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ನೀಡುವ ಸೂಚನೆ. ಇದನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದರೆ ಸದಸ್ಯತ್ವ ರದ್ದಾಗಬಹುದು (ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯಿದೆ).